Galeria Rzeczpospolita wielu narodów, wyznań i kultur
Polska.pl
List Michała Rahozy
List Michała Rahozy
List Michała Rahozy, arcybiskupa metropolity kijowskiego, halickiego i całej Rusi do kanclerza Jana Zamoyskiego o wysłaniu doń z Brześcia Cyryla Terleckiego, biskupa łuckiego; 2 lipca 1594 r., Brześć Litewski.

Prawosławie jako religia, do unii brzeskiej w 1596 r. odgrywało najważniejszą rolę na wschodnich terenach Rzeczypospolitej i w Wielkim Księstwie Litewskim. Kwestia unii Kościoła rzymskokatolickiego i prawosławnego nabrała wagi po włączeniu ziem z prawosławną ludnością ruską do Korony po unii lubelskiej w 1569 r. Państwo (król Zygmunt III Waza) popierało inicjatywę połączenia obu Kościołów, które miało na celu zintegrowanie swojego wielonarodowościowego składu.

Papież proponował władykom Kościoła wschodniego zamianę zwierzchności patriarchy w Konstantynopolu na swoją zwierzchność i opiekę. Była to o tyle korzystna propozycja, że niwelowała ewentualne popadnięcie w zależność metropolii kijowsko-halickiej od niedawno ustanowionego patriarchatu moskiewskiego. Zawarcie unii brzeskiej poprzedzały rokowania pomiędzy władykami Kościoła wschodniego i kurią rzymską, jak również dysputy między jego biskupami.

Wśród propagatorów unii znajdował się m.in. biskup łucki Bernard Maciejowski. On to w 1589 r. wysłał jej projekt papieżowi Sykstusowi V, który był nastawiony do tej propozycji negatywnie. Dopiero Grzegorz XIV dał przyzwolenie na połączenie obu Kościołów i w tym celu wysłał z Rzymu pierwszego doktora teologii kolegium greckiego, ks. Piotra Arkadiusza z Korfu.

Biskupi Kościoła wschodniego, na czele z metropolitą Michałem Rahozą, na trzech kolejno zwoływanych w Brześciu Litewskim synodach opowiedzieli się za unią. Potajemnie w tej sprawie kontaktowali się z Zygmuntem III Wazą. Król zapewnił ich w swoim liście, że ci, którzy połączą się z Rzymem, będą chronieni przed represjami ze strony patriarchów.

Rokowania Kościoła prawosławnego w sprawie unii zostały zakończone przez poselstwo Cyryla Terleckiego, biskupa łuckiego i Hipacego Pocieja, biskupa włodzimierskiego w Rzymie w listopadzie 1595 r. W imieniu władyków Kościoła prawosławnego podpisali oni 32 artykuły Umowy duchowieństwa łacińskiego i ruskiego, co poświadczało zgodę na unię. Unia miała w niczym nie zmieniać obrzędów, zwyczajów i liturgii w Kościele na Rusi. Oprócz tego biskupi Kościoła wschodniego mieli wejść w skład senatu Rzeczypospolitej na równi z biskupami rzymskokatolickimi. Metropolita kijowski i halicki Michał Rahoza nie był początkowo zwolennikiem unii. Jego reformy miały na celu uzdrowienie i usprawnienie Kościoła prawosławnego. W czasie trwania rozmów nad połączeniem obu Kościołów przyłączył się jednak do jej zwolenników. Jego list z 2 lipca 1594 r. do kanclerza Jana Zamoyskiego o wysłaniu do niego i upoważnieniu do rokowań w sprawie unii Cyryla Terleckiego, biskupa łuckiego, jest jednym z elementów tajnych rokowań z polskim królem w sprawie połączenia obu Kościołów, które odbywały się za pośrednictwem Zamoyskiego.

W czasie poselstwa Terleckiego i Pocieja w Rzymie, metropolita Rahoza musiał stawić czoła ostremu protestowi wobec unii Konstantego Ostrogskiego, wojewody kijowskiego i innych przeciwników skupionych wokół jego osoby. Ostrogski żądał zwołania nadzwyczajnego synodu w celu przedyskutowania unii. Popierała go część duchowieństwa, a także bractwa lwowskie i wileńskie. Żądany przez wojewodę synod odbył się w Nowogródku w styczniu 1596 r. Udało się na nim Rahozie stłumić opozycję. Król Zygmunt III wydał na zbuntowanych wyrok banicji, nie uspokoiło to jednak nastrojów.

W grudniu 1595 r. proklamowano w Rzymie uroczyste połączenie obu Kościołów w Rzeczypospolitej, potwierdzone bullą papieża Klemensa VIII. Papież polecił Rahozie zwołać synod episkopatu ruskiego w celu ogłoszenia unii. Synod ten odbył się w Brześciu Litewskim 16 października 1596 r. Jednocześnie z nim miał miejsce synod, na którym obradowali przeciwnicy unii (dyzunici), którzy obłożyli klątwą jej zwolenników. Zwolennicy unii stanowili mniejszość, jednak król Zygmunt III Waza uznał Kościół unicki (inaczej grekokatolicki) w uniwersale skierowanym do narodu ruskiego z 15 grudnia 1596 r. za jedyny Kościół wschodni w Rzeczypospolitej. Pomiędzy wiernymi obu Kościołów dochodziło do krwawych rozpraw np. z powodu przejmowania cerkwi prawosławnych na rzecz unitów. (Agnieszka Jarosz)

Bibliografia:

  • Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia państwa i prawa polskiego, Warszawa 1976;
  • Dylągowa H., Dzieje unii brzeskiej (1596-1918), Warszawa-Olsztyn 1996;
  • Dylągowa H., Kościół unicki na ziemiach Rzeczypospolitej 1596-1918, w: "Przegląd Wschodni", t. II, z. 6, Warszawa 1992/1993;
  • Halecki O., Od unii florenckiej do unii brzeskiej, t. 1-2, Lublin 1997;
  • Kumor B., Michał Rahoza, w: Polski słownik biograficzny, t. 30, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1987, s. 453-457;
  • Likowski E., Historia unii Kościoła ruskiego z Kościołem rzymskim, Poznań 1875;
  • Likowski E., Unia brzeska (r. 1596), Warszawa 1907;
  • Unia brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, pod red. R. Łużnego, F. Ziejki, A. Kępińskiego, Kraków 1994;
  • Unia brzeska 1596. Geneza i skutki, pod red. M. Woźniaka, Toruń 1996.

Opis zewnętrzny: J. ruski, oryginał, 2 karty papierowe o wym. 330 x 206 mm.

Miejsce przechowywania: AGAD, Archiwum Zamoyskich, sygnatura 693.