MENURzeczpospolita korony Polskiej i wielkiego ksiĘstwa litewskiego

 

Konfederacja Generalna Warszawska

 

Od II połowy XVI wieku przestrzeń wokół Zamku Królewskiego przy Starej i Nowej Warszawie stopniowo stawała się centrum polityczno-decyzyjnym Rzeczpospolitej. W akcie Unii Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego Litewskiego 1569 roku, ta przestrzeń zostaje wyznaczona jako miejsce zbierania się Sejmów Walnych - parlamentu nowopowstałego związku państw. W okresie pierwszego bezkrólewia, po śmierci ostatniego z Jagiellonów, styczniu 1573 roku do tej Warszawy zostaje zwołany Sejm Konwokacyjny, który ustala miejsce i czas pierwszej elekcji Króla Rzeczypospolitej na kwiecień-maj tego roku na polach wsi Kamion na skarpie na prawym brzegu Wisły. Jednocześnie zawiązana podczas trwania tego sejmu Konfederacja Generalna Warszawska, uchwaliła jeden z najbardziej niezwykłych dokumentów czasów Rzeczypospolitej. Akt Konfederacji Generalnej Warszawskiej, noszący datę 28 stycznia 1573, w istocie przyjęty w maju podczas elekcji Henryka Walezego - stanowił rodzaj deklaracji konstytucyjnej, z najbardziej znanym pasusem wprowadzającym nakaz tolerancji religijnej, zapewniającym wolność religijną wyznawcom różnych odłamów chrześcijaństwa: katolikom, prawosławnym, kalwinom, arianom, luteranom, braciom czeskim, drobnym grupom anabaptystów (mennonitów), antytrynitarzy - jacy znajdowali schronienie na ziemiach Rzeczypospolitej przed prześladowaniami, jakim podlegali w większości krajów ówczesnej Europy. Akt Konfederacji Generalnej Warszawskiej, obok bezwarunkowego nakazu przestrzegania wolności sumienia i wyznania ("Klejnot swobodnego sumienia"), co stanowiło ewenement w ówczesnym świecie; zawierał przede wszystkim niezwykle doniosłe deklaracje konstytucyjne dotyczące podstaw ustrojowych Rzeczypospolitej. Jako dobro najwyższe uznano niepodzielność państwa, jego bezpieczeństwo, pokój wewnętrzny, sprawiedliwość i porządek prawny. Sygnatariusze Aktu Konfederacji potwierdzali electio viritim jako formę wyboru głowy państwa, po uprzednim zagwarantowaniu przez kandydata na króla (rex electus) szanowania wszystkich praw, przywilejów i wolności ("które są i które mu podamy po obraniu"). Król elekt miał zobowiązać się również nie podejmować bez zgody sejmu decyzji w sprawach podatków, grzywien, zwoływania pospolitego ruszenia itp.

Akt Konfederacji Generalnej stanowił zapowiedź uchwalenia ustawy zasadniczej, jaka stały się Artykuły henrykowskie przyjęte 20 maja 1573 roku podczas sejmu elekcyjnego na polach Kamionu pod Warszawą. Ta, w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, Konstytucja zawierała normy określające zakres władzy królewskiej w Rzeczypospolitej i obowiązywała w niezmienionej formie przez dwieście lat do czasu uchwalenia Konstytucji 3 maja 1791 roku.

Różnowiercy, obawiając się Henryka Walezego, współwinnego rzezi św. Bartłomieja pragnęli zabezpieczyć sobie tym sposobem swobodę religijną. W praktyce konfederacja, acz dała możliwość swobodnego wyznawania wiary, to jednak, z braku ustaw wykonawczych, nie zabezpieczyła różnowierców przed napaściami i tumultami ze strony katolików.

Oryginał pergaminowy dokumentu posiada 17 podpisów wykonanych ręką przepisywacza. Wśród tych które udało się odczytać widnieją nazwiska:
Franciszka Krasińskiego - Biskupa Krakowskiego,
Jana Firleja - Marszałka Wielkiego Koronnego i Wojewody Krakowskiego,
Piotra Zborowskiego - Wojewody Sandomierskiego,
Olbrychta Łaskiego - Wojewody Sieradzkiego,
Jana Sierakowskiego - Wojewody Łęczyckiego,
Ostafiego Wołowicza - Kasztelana Trockiego, Podkanclerzego Wielkiego Księstwa Litewskiego,
Hieronima Ossolińskiego - kasztelana Sandomierskiego,
Stanisława Herburta - Kasztelana Lwowskiego,
Stanisława Słupeckiego z Konar - Kasztelana Lubelskiego
Zygmunta Wolskiego - Kasztelana Czerskiego, Starosty Warszawskiego.

Pod dokumentem znajduje się 206 pieczęci, częściowo zidentyfikowanych (128).

 


TEKST DOKUMENTU

 

CONFOEDERATIO GENERALIS VARSOVIAE

 

 My Rady Koronne, duchowne i świeckie, i rycerstwo wszystko, i stany insze jednej a nierozdzielnej Rzeczypospolitej z Wielkiej i z Małej Polski, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kijowa, Wołynia, Podlasia, z Ziemie Ruskiej, Pruskiej, Pomorskiej, Żmudzkiej, Inflanckiej i miasta koronne. Oznajmujemy wszystkim wobec komu należy na wieczną tej rzeczy pamięć, iż pod tym niebezpiecznym czasem, bez króla pana zwierzchniego mieszkając, staraliśmy się o to wszyscy pilnie na zjeździe warszawskim, jakobyśmy przykładem przodków swych sami miedzy sobą pokój, sprawiedliwość, porządek i obronę Rzeczypospolitej zatrzymać i zachować mogli. Przetoż statecznym, jednostajnym zezwoleniem i świętym przyrzeczenim sobie to wszyscy spólnie, imienim wszystkiej Rzeczypospolitej obiecujemy i obowięzujemy się pod wiarą, poczciwością i sumnienim naszym.

Naprzód żadnego rozerwania miedzy sobą nie czynić ani dysmembracyjej żadnej dopuścić, jako w jednej, nierozdzielnej Rzeczypospolitej, ani jedna część bez drugiej pana sobie obierać, ani stronnictwami prywatnymi z inszym narabiać. Ale podług miejsca i czasu tu naznaczonego zjechać się do gromady koronnej i spólnie a spokojnie tę sprawę obierania pana podług wolej Bożej do skutku słusznego przywieść. A inaczej na żadnej pana nie pozwalać, jedno z takową pewną a mianowitą umową: iż nam pierwej prawa wszystkie, przywileje i wolności nasze, które są i które mu podamy po obraniu, poprzysiąc ma. A mianowicie to poprzysiąc pokój pospolity miedzy rozerwanymi i różnymi ludźmi w wierze i w nabożeństwie zachowywać i nas za granicę koronną nigdy nie ciągnąć żadnym obyczajem ani prośbą królewską swą, ani płaceniu pięciu grzywien na drzewce, ani ruszenia pospolitego bez uchwały sejmowej czynić. Przetoż powstać przeciwko każdemu takiemu obiecujemy, kto by albo miejsca i czasy inne do elekcyjej sobie obierał i składał, albo tumultować na elekcyjej chciał, abo lud służebny osobliwie przyjmował, albo elekcyjej onej zgodnie od wszytkich zamknionej sprzeciwiać się śmiał.

A iż w Rzeczypospolitej naszej jest różnorodność niemała z strony wiary krześcijańskiej, zabiegając temu, aby się z tej przyczyny miedzy ludźmi rozruchy jakie szkodliwe nie wszczęły, które po inszych królestwach jaśnie widziemy, obiecujemy to sobie spólnie za nas i za potomki nasze na wieczne czasy pod obowiązkiem przysięgi, pod wiarą, czcią i sumnieniem naszym, iż którzy jestechmy różni w wierze, pokój miedzy sobą zachować, a dla różnej wiary i odmiany w Kościelech krwie nie przelewać ani się penować odsądzeniem majętności, poczciwością, więzieniem i wywołaniem i zwierzchności żadnej ani urzędowi do takowego progressu żadnym sposobem nie pomagać. I owszem, gdzie by ją kto przelewać chciał, z tej przyczyny zastawiać się o to wszyscy będziem powinni, choćby też za pretekstem dekretu albo za postępkiem jakim sądowym kto to czynić chciał.

Wszakże przez tę konfederacyją naszę zwierzchności żadnej nad poddanymi ich, tak panów duchownych, jako i świeckich, nie derogujemy i posłuszeństwa żadnego poddanych przeciwko panom ich nie psujemy. I owszem, jeśliby takowa licencyja gdzie była pod oblikiem wiary, tedy jako zawsze było, będzie wolno i teraz każdemu panu poddanego swego nieposłusznego tam, tak w duchownych, jako i świeckich rzeczach podług rozumienia swego skarać.

Aby wszystki nadania zwierzchności i władze królewskiej dostojności kościelne, jako arcybiskupstw, biskupstw i inszych wszelakich beneficyj były dawane nie inszym, jedno rzymskiego Kościoła klerykom, obywatelom polskim według statutu; a beneficyja kościołów greckich ludziom tejże greckiej wiary dawane być mają.

A iż to do pokojów wiele należy, aby dyferencyje między stany hamowane były, a miedzy stanem duchownym i świeckim jest niemała różność o rzeczach świeckich doczesnych, obiecujemy wszystki ty miedzy sobą uzgodnić  na blisko przyszłym sejmie electionis.

Sprawiedliwości porządek taki w mocy zachowujemy, jaki sobie które województwo doma spólnie postanowiło, albo jeszcze postanowi zgodnie, także i około obrony potrzebnej zamków pogranicznych.

Któżkolwiek się komu o pewny dług zapisał i do grodu mocą zapisu odpowiedać się poddał dobrowolnie, bądź przed śmiercią, albo już i po śmierci królewskiej, takowy każdy podług zapisu swego niechaj zwykły postępek prawa cierpi. A panowie starostowie będą powinni mocą tego pospolitego obowiązku bez wszelakiej odwłoki obyczajem zwykłym sądzić, odprawować, egzekwować takowe kauzy sprawy, oprócz tych województw, które sobie formam sprawiedliwości i egzekucyjej specialem postanowili sub interregno abo jeszcze postanowić mają.

Zapisy wszelakie i zeznania dóbr wieczyste przed jawnymi księgami uczynione i które wprzód będą czynione przed czasem niebytności króla, spólnym tej konfederacyjej zezwoleniem umacniamy, aby sub interregno, począwszy od dnia śmierci królewskiej, nikomu w postępkach prawnych dawność ziemska nie szkodziła na potem do sprawiedliwości jego.

Także którzy mieli terminum brania pieniędzy na przeszłe Gody abo na Nowe Lato, abo na jaki czas już przeszły, ci wszyscy aby byli powinni brać swe pieniądze na pierwsze sądy, da-li Pan Bóg po obraniu nowego króla, albo na pierwsze leżenie ksiąg.

Obiecujemy też to sobie, że na elekcyją naznaczoną jadąc, i na miejscu będący, i do domu się rozjeżdżając, gwałtu żadnego ludziom i sami miedzy sobą czynić nie będziemy.

Ty wszystki rzeczy obiecujem sobie i na potomki swe chować statecznie i trzymać pod wiarą, czcią i sumnieniami naszymi. A kto by się temu sprzeciwiać chciał i pokój a porządek pospolity psować, przeciwko takowemu powstaniem na tego skazanie.

A dla lepszej pewności tych wszystkich opisanych rzeczy przyłożyliśmy pieczęci swe do tego i rękoma własnymi podpisali.

 

Actum Varschoviae in Conventione Regni Generali, vigesima octava Mensis Ianuarii, Anno Domini Millesimo Quingentesimo Septuagesimo Tertio.
(Dan w Warszawie na sejmie konwokacyjnym 28 stycznia 1573 roku)

 

(Transkrypcja według druku: Konstytucyje, statuta i przywileje na walnych sejmach koronnych od roku 1550 aż do roku 1578 uchwalone, Kraków, M. Szarfenberg, 1579, k. 119v-120v. Egz. Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. XVI. F. 692.)

 


GALERIA HISTORYCZNA

 

Akt Konfederacji Warszawskiej z 1573 roku, zaprezentowany w Trybunale Konstytucyjnym podczas uroczystości obchodów rocznicy uchwalenia Konstytucji 3-go Maja.   WIĘCEJ

 

Akt Konfederacji Warszawskiej z 1573 roku.

 

Akt Konfederacji Warszawskiej z 1573 roku - pieczęcie sygnatariuszy

 


ZOBACZ TAKŻE

Wystawa Panoramy Konstytucyjne Warszawy