"Polskie Tradycje Konstytucyjne.
Pierwsza Konstytucja Polski Niepodległej"

Wystawa w Trybunale Konstytucyjnym
w związku z obchodami 80-tej rocznicy Konstytucji Marcowej z 1921 roku

3-10 maja 2001 r.

Wystawa została zorganizowana przez Biuro Trybunału Konstytucyjnego we współpracy z:
Okręgową Radą Adwokacką w Warszawie
Biblioteką Sejmową
Muzeum Historycznym m. st. Warszawy
Muzeum Narodowym w Warszawie
Muzeum Wojska Polskiego
Muzeum Niepodległości
Biblioteką Narodową w Warszawie

 

Tradycyjnie 3 maja 2001 r., w dniu Święta Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny organizuje uroczyste spotkanie, uczestniczyli w nich m.in. Prezydent RP, Prezes Rady Ministrów, I Prezes Sądu Najwyższego, Prezes NSA, a także inni zaproszeni goście. Podczas spotkania miało miejsce wystąpienie Gościa Honorowego. W tym roku uroczystości uświetnił profesor Leszek Kołakowski. W związku z 80 rocznicą uchwalenia Konstytucji z 1921 r. w tematem przewodnim obchodów było zagadnienie polskich tradycji konstytucyjnych na tle pierwszej konstytucji Niepodległej Polski - Konstytucji Marcowej.

Konstytucja Marcowa zajmuje szczególną pozycję w historii polskiego konstytucjonalizmu nie tylko z tego względu, że była pierwszym aktem tej rangi w nowoutworzonym państwie. Biorąc pod uwagę niezwykłą trudność zadania, przed jakim stanął Sejm Ustawodawczy (wyrażającą się także w rozwiązaniu tak ważnych dylematów, jak to, jaki ustrój wprowadzić w Państwie - czy kontynuować tradycję monarchii czy też wprowadzić ustrój demokracji parlamentarnej; czy parlament ma być jedno- czy dwuizbowy; czy prezydent ma być wybierany w wyborach powszechnych czy przez Parlament; jaka ma być pozycja Kościoła katolickiego w państwie oraz kwestii niezwykle istotnej dla trwałości ustroju - sposobu zmiany konstytucji) fakt, że Polska znajdowała się w tym okresie w stanie wojny z Rosją Radziecką, kraj nie miał jeszcze ustalonych granic, na Śląsku - trwały powstania oraz to, że długotrwały okres rozbiorów kraju znacznie osłabił poczucie przynależności obywateli do nie istniejącego de facto na mapie świata państwa polskiego, Konstytucja Marcowa była aktem o olbrzymim znaczeniu dla ówczesnej Polski.

W nawiązaniu do dramatycznych, ale i wzniosłych okoliczności, w jakich powstała ta Ustawa Konstytucyjna, w siedzibie Trybunału Konstytucyjnego, który jako sąd prawa czuje się spadkobiercą i zarazem kontynuatorem polskiej tradycji konstytucyjnej, w dniach 3-10 maja 2001 r. odbyła się wystawa pt. Polskie Tradycje Konstytucyjne. Podczas wystawy można było obejrzeć między innymi laskę marszałkowską Marszałka Wojciecha Trąmpczyńskiego, dzwonek sejmowy, Portret Marszałka Józefa Piłsudskiego autorstwa Józefa Mehoffera oraz wiele ważnych dokumentów, fotografii i obrazów.

 

My, Naród Polski...

Wskrzeszona ze stanu przeszło stuletniej niewoli, pozbawiona bezpośredniej łączności z wielkimi, na wolności i kulturze politycznej wyrosłymi ustrojami zachodniego świata, rzucona na pochyłość zamętu i przewrotu i stłaczana po niej gwałtownie ku barbarzyńskiej, spiskiem, terrorem i autokracją przepojonej przepaści Wschodu - POLSKA okazała się nakoniec znowu godną siebie...

Niemałymi trudnościami i niebezpieczeństwami była najeżona droga wiodąca Sejm do dokonania tego wielkiego dzieła. Od pierwszej debaty z maja 1919 roku poprzez zdecydowany projekt rządowy z dnia 21 stycznia 1920 r., do dnia powzięcia ostatecznej uchwały, ileż potrzeba było pracy, rozmów i serc, jakiej przemiany zakorzenionych pojęć, ile przyrostu poczucia odpowiedzialności za przyszłość Polski, ażeby idea podporządkowania wszelkich interesów partykularnych dobru Rzeczypospolitej mogła odnieść ostateczne zwycięstwo!

Dr Edward Dubanowicz
Przewodniczący Komisji Konstytucyjnej

Popiersie marszałka Józefa Piłsudskiego
Mieszkańcy Warszawy w 1919 r. w rocznicę powstania styczniowego

 

...wspominając z wdzięcznością męstwo i wytrwałość ofiarnej walki pokoleń...

Żołnierze! Dwa długie lata, pierwsze istnienia wolnej Polski, spędziliście w ciężkiej pracy i krwawym znoju. Kończycie wojnę wspaniałymi zwycięstwami, i nieprzyjaciel, złamany przez was, zgodził się wreszcie na podpisanie pierwszych i głównych zasad upragnionego pokoju.
Żołnierze! Nie na próżno i nie na marne poszedł wasz trud. (...) Naród polski porwał się do broni, zrobił olbrzymi wysiłek tworząc liczną i silną armię. Na barki moje, jako Naczelnego Wodza, w ręce wasze, jako obrońców Ojczyzny, złożył Naród ciężkie zadania zabezpieczenia bytu Polski, zdobycia dla niej szacunku i znaczenia w świecie i dania jej pełni niezależnego rozporządzenia się swoim losem. (...)
Za pracę i wytrwałość, za ofiarę i krew, za odwagę i śmiałość dziękuję wam, żołnierze, w imieniu całego Narodu i Ojczyzny naszej...

Józef Piłsudski - Marszałek Polski i Wódz Naczelny
Rozkaz na zakończenie wojny - 21 października 1920 r.

Żołnierze w walce o niepodległość
Odezwa do Narodu Polskiego - 1916 r.

 

...dobro całej zjednoczonej i niepodległej Matki - Ojczyzny mając na oku...

Jako wódz naczelny armii polskiej, pragnę notyfikować rządom i narodom wojującym i neutralnym istnienie państwa polskiego niepodległego, obejmującego wszystkie ziemie zjednoczonej Polski.
Sytuacja polityczna w Polsce i jarzmo okupacji nie pozwoliły dotychczas narodowi polskiemu wypowiedzieć się swobodnie o swym losie. Dzięki zmianom, które nastąpiły wskutek świetnych zwycięstw armii sprzymierzonych - wznowienie niepodległości i suwerenności Polski staje się odtąd faktem dokonanym.
Państwo polskie powstaje z woli całego Narodu i opiera się na podstawach demokratycznych. Rząd Polski zastąpi panowanie przemocy, która przez sto czterdzieści lat ciążyła nad losami Polski - przez ustrój zbudowany na porządku i sprawiedliwości.

Józef Piłsudski - Wódz Naczelny
16 listopad 1918 - Telegram notyfikujący powstanie państwa polskiego prezydentowi Stanów Zjednoczonych oraz rządom: angielskiemu, francuskiemu, włoskiemu, japońskiemu, niemieckiemu i rządom wszystkich państw wojujących i neutralnych.

Otwarcie Sejmu w Warszawie w dniu 10 lutego 1919 r.

 

...pragnąc jej byt niepodległy, potęgę i bezpieczeństwo oraz ład społeczny utwierdzić na wiekuistych zasadach prawa i wolności...

Zdobywając niepodległość, przez to samo prowadził Naród polski walkę konstytucyjną, walkę o pewną formę organizacji politycznej danych terytoriów i mieszkańców, której cechą najznamienniejszą miało być to właśnie, z samego założenia, że organizacja ta będzie nie skądciś narzucona, ale ustalona przez Naród samoistnie, celem dostosowania do potrzeb określonego czasu i przestrzeni, czyli wyrastać będzie z głębin ujęć własnych jego zasad organizacji społecznej. (...) Wcale obojętne nie jest, jaką konstytucję uchwalić. Jak traktaty pokojowe mogą być zakończeniem zatargu, a mogą być zapowiedzią nowej wojny, zależnie od poczucia miary, rozumienia stosunków i przezorności stron paktujących, tak ustawy konstytucyjne mogą zarówno na drogi rozwoju narody wprowadzić, jak je spychać w stan rozstroju. I właśnie w naszych ciężkich warunkach zewnętrznych konstytucja musi stanowić mur wewnętrzny Narodu, przywiązywać go do państwa, uspokajać wszystkie warstwy aktywne, być dumą każdego obywatela...
Zadania te spełniała w tym zakresie nasza konstytucja XVI-XVII wieku, bo ściśle wypływała z charakteru Narodu i jego warunków istnienia, będąc najlepszą w danych warunkach tarczą obronną kraju, jak wiadomo i dla sąsiadów atrakcyjną. Temu zaś postulatowi nie odpowiadając, konstytucja wywoływać musi bierność obywateli lub wzajemne przeciwstawności grup społecznych, w naszych warunkach zgubne.

Włodzimierz Wakar, Zwierciadło Sejmu, Przymierze, 3 kwiecień 1921, nr 12-13,s. 1

 

Ustawa z dnia 17 marca 1921 roku

 

...wszystkim obywatelom Rzeczypospolitej równość a pracy poszanowanie, należne prawa i szczególną opiekę Państwa zabezpieczyć...

Posiadamy Konstytucję i ustalone traktatami granice Rzplitej. Dane są więc już główne formalne podstawy dalszego rozwoju Państwa Polskiego.
Znaczenie uchwalonej Konstytucji polega przede wszystkim na tem, że ustaliła ustrój parlamentarny, zabezpiecza państwo od eksperymentów politycznych i społecznych, które by chciała narzucić Polsce wbrew woli większości jakakolwiek jednostka czy mniejszość, korzystając z posiadanej władzy lub chwilowej dogodnej dla siebie konjunktury sejmowej. Ustawowo zagwarantowany jest więc praworządny ustrój Państwa Polskiego i zgodny z wolą większości narodu jest jej rozwój.

Stanisław Grabski, Uwagi o bieżącej historycznej chwili Polski, Warszawa 1923, s. 105

 

...Ustawę Konstytucyjną na Sejmie Ustawodawczym Rzeczypospolitej Polskiej uchwalamy i stanowimy.

...Konstytucja przepojona była na wskroś demokratycznym i wolnościowym duchem. W całej pełni przeprowadzała zasadę równości wszystkich wobec prawa, zapewniała prawa wolności osobistej, sumienia i wyznania, nietykalności mieszkania, tajemnicy korespondencji, swobody zgromadzeń, stowarzyszeń i koalicji, możność wnoszenia petycji, wolność prasy, bezpłatność nauki, brała pod opiekę pracę. Stała na stanowisku uznania własności indywidualnej, ale nie dopuszczała wywłaszczenia "ze względów wyższej użyteczności za odszkodowaniem", a więc także dla celów reformy agrarnej.
Konstytucja Marcowa nawiązała silnie do tradycji dawnej Rzeczypospolitej, zwłaszcza do Konstytucji 3 maja 1971 roku, zapewniła za wzorem tamtej przewagę w życiu państwa i jego kierownictwie Sejmowi, któremu prócz władzy ustawodawczej oddawała silny wpływ na całą administrację. Przy wszystkich zaletach - wielką jej wadą było to, iż ograniczając prezydenta Rzeczypospolitej omalże tylko do reprezentacji, nie zabezpieczyła większej trwałości i jednolitości rządu.

Stanisław Kutrzeba, Polska Odrodzona 1914-1939

Marszałek Józef Piłsudski i pierwszy Prezydent odrodzonej R.P. Gabriel Narutowicz

 

Chronologiczny opis prac ustawodawczych poprzedzających uchwalenie
Konstytucji 17 marca 1921 roku.

 

Prace nad ustawą zasadniczą w okresie kształtowania się II Rzeczpospolitej (1917 - 1921) można podzielić na dwa etapy:

25 stycznia 1919 roku Prezydent Rady Ministrów Ignacy Paderewski powołał zespół, który miał ocenić na potrzeby Sejmu projekty konstytucji pod kątem prawnym i politycznym. Zespół ten, o nazwie Ankieta w Sprawie Projektu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej składał się z wybitnych prawników i osób działających publicznie, a przewodniczył mu prof. Michał Bobrzyński z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Członkowie Ankiety obradowali 19 II - 12 III 1919 i przedstawiła swój projekt konstytucji, wzorowany na modelu amerykańskim, Rządowi. Rada Ministrów nie przyjęła tego projektu, jednak skierowała go do Sejmu Ustawodawczego jako materiał do dalszych prac.

20 lutego 1919 roku, na okres przejściowy, uchwalona została tzw. krótka konstytucja obecnie nazywana Małą Konstytucją, która stworzyła ramy ustrojowe dla funkcjonowania państwa polskiego w okresie przed uchwaleniem Konstytucji z 17 III 1921 roku.

25 lutego 1919 roku utworzona została komisja konstytucyjna, początkowo pod przewodnictwem Mariana Seydy potem, od końca 1919 roku, kierował nią dr Edward Dubanowicz.

6 maja 1919 roku zastępca prezydenta Rady Ministrów Stanisław Wojciechowski (późniejszy Prezydent RP) przedstawił projekt rządowy "Deklarację Konstytucyjną" Sejmowi, który projekt ten, jako nieżyciowy ,odrzucił podczas posiedzeń 9, 10 i 13 V 1919. Mimo to projekt rządowy wywarł duży wpływ na dyskusję o kształcie ustroju Państwa i ujawnił pierwsze podziały polityczne w Sejmie.

1 i 3 listopada 1919 roku - uchwalenie przez Radę Ministrów projektu konstytucji i przedstawienie go Sejmowi przez min. Stanisława Wojciechowskiego pod nazwą Ustawa Konstytucyjna Rzeczypospolitej Polskiej. Projekt ten, po zmianach wniesionych przez następny gabinet Leopolda Skulskiego został przekazany do prac sejmowych 21 stycznia 1920 roku.

12 czerwca 1920 roku komisja konstytucyjna przyjęła projekt konstytucji.

8 lipca 1920 roku komisja konstytucyjna przedstawiła projekt konstytucji Sejmowi. 8 - 16 lipca 1920 roku początek prac nad ustawą zasadniczą. Od 24 września 1920 roku, po przeminięciu bezpośredniego zagrożenia ze strony wojsk Rosji Radzieckiej, prace kontynuowano do połowy marca 1921 roku.

17 marca 1921 roku Sejm uchwalił projekt ustawy - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

1 czerwca 1921 roku w Dzienniku Ustaw, pod numerem 44, ukazał się tekst konstytucji.

 

Koncepcja i przygotowanie wystawy: Gabinet Prezesa Trybunału Konstytucyjnego
Scenariusz: Małgorzata Berezowska, Adam Jankiewicz
Opracowanie plastyczne i aranżacja wystawy: Aldona Dawid
Współpraca: Jacek Jernajczyk, Jolanta Walukiewicz-Wolfram
Opracowanie graficzne strony WEB: Jerzy Gradowski

 

Wystawa powstała dzięki dotacji Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie