U 5/06

Świadectwa uzyskane w wyniku tzw. amnestii maturalnej są ważne. Matura w 2007 roku na nowych zasadach. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 8 września 2006 r. niezgodne z Konstytucją. Trybunał odroczył wejście w życie wyroku o rok.

16 stycznia o godz. 10.00 2007 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący egzaminu maturalnego.

Trybunał orzekł, że:
- § 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych i załącznik do tego rozporządzenia są niezgodne z art. 22 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji.
- § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 r. jest niezgodny z art. 9 ust. 1 pkt 3 lit. b-f ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty oraz z art. 2 i art. 70 ust. 4 Konstytucji.
- § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 r. w związku z § 1 pkt 8-17 i pkt 19-25 tego rozporządzenia, a więc w zakresie, w jakim stanowi, że przepisy te wchodzą w życie po upływie 7 dni od dnia ogłoszenia, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji.
- § 97 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych, w brzmieniu nadanym przez § 1 pkt 24 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 r. , jest niezgodny z art. 9 ust. 1 pkt 3 lit. b-f ustawy powołanej w punkcie 1 oraz z art. 70 ust. 4 Konstytucji.

Powyższe przepisy tracą moc obowiązującą z upływem dwunastu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego przeliczanie punktów nie jest ani ocenianiem, ani klasyfikowaniem o którym mówi ustawa o systemie oświaty. Przeliczanie jest bowiem konsekwencją otrzymanych już ocen kwalifikacyjnych i prowadzi do nadania nowej, prawnej istoty egzaminowi. Ustawodawca ani takiego procesu nie reguluje, ani nie przewiduje, ani na niego nie zezwala. Powoduje to, że par. 2 kwestionowanego rozporządzenia jest przepisem samoistnie regulującym proces przeliczania. Jest więc wadliwy konstytucyjnie z powodu braku właściwego umocowania w ustawie o systemie oświaty.

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że Minister Edukacji Narodowej stanowiąc rozporządzenia jako akty wykonawcze do ustaw nie dysponuje pełną swobodą w określaniu, kto zdał egzamin maturalny. W przepisach ustawy o systemie oświaty jest sformułowanie "uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego". W tym pojęciu nie mieści się sytuacja, w której za osobę, która egzamin maturalny zdała, uznaje się taką, która w rzeczywistości pomyślnie takiego egzaminu nie złożyła, lecz tylko zaliczono ją do tej grupy, w wyniku wtórnej operacji przeliczeniowej. Wobec tego par. 4 ust. 1 i 3 kwestionowanego rozporządzenia obniża ustawowo określone wymagania egzaminu maturalnego, rozumianego jako forma sprawdzenia wykształcenia ogólnego. Akt wykonawczy nabiera tu charakteru samoistnego, zawierając rozwiązania samodzielnie kształtują pozycję prawną jednostki. Zdaniem Trybunału uzasadnieniem dla takiej regulacji nie może być konstytucyjna zasada powszechności dostępu do wykształcenia. Powszechność nie powinna być rozumiana w ten sposób, że każdy niezależnie od posiadanych umiejętności i wiedzy ma gwarantowany dostęp do każdego szczebla wykształcenia. Dostęp do wykształcenia nie jest równoznaczny z obowiązkiem zapewnienia każdemu zdania matury. Chodzi tu o równość szans, a nie o powszechny dostęp do efektów wykształcenia.

Kolejny zarzut Rzecznika dotyczył naruszenia przez par. 4 ust. 1 i 3 zaskarżonego rozporządzenia konstytucyjnej zasady, że prawo nie działa wstecz. Regulacja ta ma niewątpliwe działanie wsteczne. Uzyskanie matury w kwestionowanym trybie zmniejsza też szansę w zakresie wykształcenia akademickiego i dalszej kariery. Niesie za sobą także negatywne skutki dla systemu prawa. Każde bowiem naruszenie zasady, że prawo nie działa wstecz godzi w zasadę zaufania do prawa. Dlatego ewentualne wprowadzenie retroaktywności może się dokonać jedynie wówczas, gdy przemawiają za nim ważne racje także konstytucyjne. Negatywne skutki tego przepisu wobec maturzystów pozytywnie sklasyfikowanych według nowych zasad wyrażają się w deprecjacji ich osobistego wysiłku włożonego w zdanie egzaminu.

RPO zakwestionował też par. 97 ust. 2 rozporządzenia w sprawie warunków i sposobu oceniania w brzmieniu nadanym przez par. 1 pkt 24 kwestionowanego rozporządzenia.. Trybunał stwierdził, że przepis ten obniża wymagania konieczne do uzyskania świadectwa dojrzałości.

Kolejny zarzut dotyczył daty wejścia w życie przepisów kwestionowanego rozporządzenia, które zmieniają dotychczasowe zasady przeprowadzenia egzaminu maturalnego. Główna zmiana polega na wprowadzeniu konieczności zdawania egzaminu maturalnego na poziomie podstawowym lub rozszerzonym. Zgodnie z przepisami dotąd obowiązującymi maturzysta, który wybrał poziom rozszerzony zdawał także egzamin na poziomie podstawowym decydującym o zdaniu matury. Według nowych zasad maturzyści, którzy do 20 grudnia ub. r. zadeklarowali zdawanie egzaminu na poziomie rozszerzonym, będą mogli jedynie przystąpić do zdawania egzaminu na tym poziomie. Termin na podjęcie decyzji co do sposobu zdawania matury na nowych zasadach jest więc bardzo krótki. MEN nie uzasadniło co do zasady decyzji o wprowadzeniu nowych zasad w 2007 r. Oznacza to, że przepis w zakresie w jakim określa datę wejścia w życie kwestionowanego rozporządzenia narusza Konstytucję.

Trybunał uznał za konieczne odroczenie terminu wejścia w życie wyroku, mając jednocześnie świadomość, że odroczenie nie wystarcza do zapewnienia ochrony praw osób i innych podmiotów, których dotyczy kwestionowana regulacja. Nawet bowiem usunięcie z systemu prawnego zakwestionowanych norm nie doprowadzi do cofnięcia skutków ich obowiązywania. Trybunał nie dysponuje jednak w ramach kompetencji innym środkiem oddziaływania na obowiązujący stan prawny, poza odroczeniem wejścia w życie skutków wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność aktu.

Rozprawie przewodniczył sędzia TK Marian Grzybowski, a sprawozdawcą była sędzia TK Ewa Łętowska.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

16 stycznia 2007 o godz. 10.00 r. Trybunał Konstytucyjny rozpozna wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący egzaminu maturalnego.

Trybunał orzeknie w sprawie zgodności:
- § 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 roku zmieniającego rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych i załącznika do tego rozporządzenia z art. 22 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji;
- § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 roku z art. 9 ust. 1 pkt 3 lit. b - f ustawy o systemie oświaty  oraz z art. 2 i art. 70 ust. 4 zdanie pierwsze Konstytucji;
- § 5 w związku z § 1 pkt 8 - 17 i pkt 19 - 25 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 roku z art. 2 Konstytucji;
- § 97 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 września 2004 roku w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych z art. 9 ust. 1 pkt 3 lit. b - f ustawy o systemie oświaty oraz z art. 70 ust. 4 zdanie pierwsze Konstytucji.

Zgodnie z kwestionowanymi przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej, osoba, która zdawała egzamin maturalny w roku szkolnym 2004/2005 i 2005/2006 pomimo, że z jednego przedmiotu obowiązkowego w części ustnej lub pisemnej nie uzyskała minimalnej liczby punktów, otrzymuje świadectwo dojrzałości. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich należy rozważyć, czy Minister Edukacji Narodowej posiada całkowitą swobodę w określaniu, kto zdał egzamin maturalny. Kwestionowane przepisy umożliwiają uzyskanie świadectwa bez rzeczywistego zdania egzaminu maturalnego, który jest formą sprawdzenia wykształcenia ogólnego. Jest to sprzeczne z przepisami ustawy o systemie oświaty. Zdaniem Rzecznika rozporządzenie jest także niezgodne z zasadą nie działania prawa wstecz stanowiąca element demokratycznego państwa prawnego. Ponadto w ocenie RPO rozporządzenie wraz z załącznikiem wydano z przekroczeniem upoważnienia ustawowego. Minister został bowiem zobowiązany do określenia w drodze rozporządzenia warunków i sposobu oceniania oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów. Nie ma więc uprawnień do przeliczania wyników uzyskanych z egzaminu maturalnego. Przeliczanie ocen nie jest tożsame z ocenianiem. Kolejny zarzut Rzecznika dotyczy zmiany zasad zdawania egzaminów maturalnych. Dotąd egzamin mógł być zdawany na poziomie podstawowym lub na poziomie podstawowym i poziomie rozszerzonym. Po zmianie może być zdawany na poziomie podstawowym albo rozszerzonym. Jest to istotna zmiana, gdyż dotychczas maturzysta, który wybrał poziom rozszerzony zdawał egzamin na poziomie podstawowym decydującym o zdaniu matury, a następnie na poziomie rozszerzonym, którego wynik nie wpływał na zdanie matury. Według nowych zasad maturzyści, którzy zadeklarowali zdawanie egzaminu na poziomie rozszerzonym będą mogli przystąpić jedynie do rozszerzonej wersji egzaminu. I ta wersja będzie decydowała o zdaniu egzaminu. Zdaniem RPO również czas na wprowadzanie zmian w egzaminach maturalnych jest zbyt krótki, gdyż osoby zainteresowane dowiadują się o nowych regułach na 8 miesięcy przed egzaminem. Nowa regulacja nie zabezpiecza więc w sposób dostateczny ich interesów w toku.

Rozprawie będzie przewodniczył sędzia TK Marian Grzybowski, a sprawozdawcą będzie sędzia TK Ewa Łętowska.