SK 24/04

21 marca 2005 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę konstytucyjną Agencji Nieruchomości Rolnych w sprawie zgodności art. XXVI i XXXI dekretu z 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych oraz art. XXXVII i XL ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny z art. 64 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji.

Trybunał orzekł, że art. XXVI i XXXI dekretu z 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych oraz art. XXXVII i XL ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny są zgodne z art. 2 oraz art. 64 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Przedmiotem badania Trybunału była reguła prawna, na mocy której stosunki ukształtowane na podstawie dawnych przepisów prawa rzeczowego trwają dalej i podlegają tymże przepisom. Z natury praw rzeczowych wynika priorytet zasady kontynuacji. Należało rozstrzygnąć, czy zgodne z Konstytucją jest utrzymanie w niezmienionej postaci wszystkich dotychczasowych praw rzeczowych ustanowionych Ukazem o urządzeniu włościan Cesarza Aleksandra II w 1864 r. na tle których nie mogą już powstawać nowe stosunki prawne, zwłaszcza prawa służebności do połowu ryb na szerokości brzegu na potrzeby własne. Trybunał podkreślił, że skarżący równocześnie domaga się albo zniesienia prawa rybołówstwa, albo uznania, że ustawodawca naruszył zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji), przez to że objął zasadą kontynuacji - przeniesieniem do nowych czasów dawniej istniejące "niesprawiedliwe" prawa połowu ryb. Argumenty przedstawione przez skarżącego jako uzasadnienie zarzutów niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów stanowią w rzeczywistości uzasadnienie żądania zniesienia konkretnej służebności ze względu na nieracjonalność ekonomiczną i niesprawiedliwość jej dalszego istnienia. Takie żądanie skarżący mógłby jednak skutecznie kierować tylko do osób korzystających z tej służebności, a w następstwie do sądu cywilnego. Problem ustawowego zniesienia kwestionowanego przez skarżącego prawa rybołówstwa pozostaje także poza kognicją TK. Trybunał nie zastępuje bowiem ustawodawcy pozytywnego.

Rozprawie przewodniczył sędzia TK Jerzy Ciemniewski, a sprawozdawcą była sędzia Teresa Dębowska-Romanowska.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

Dnia 21 marca 2005 r. o godzinie 10.00 Trybunał Konstytucyjny rozpozna skargę konstytucyjną Agencji Nieruchomości Rolnych w sprawie konstytucyjności przepisów dekretu z 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych oraz regulacji zawartych w Przepisach wprowadzających Kodeks cywilny z 1964 r. dotyczących prawa połowu ryb na jeziorze Serwy.

Wyrokiem z 4 lipca 2003 r. Sąd Rejonowy w Augustowie ustalił, że mieszkańcom wsi Mołowiste, Macharce i Podmacharce przysługuje prawo połowu ryb w należącym do Skarbu Państwa jeziorze Serwy. Sąd przyjął, że chłopi z powyższych wsi zostali uwłaszczeni ukazem carskim z 1864 r. o urządzeniu włościan. Akty nadania zostały zatwierdzone przez Centralną Komisję Spraw Włościańskich w Królestwie Polskim. Sąd uznał, że prawo połowu ryb należy uznać za prawo służebności. Prawo to w kwietniu 1871 r. wpisano do księgi hipotecznej "Dóbr Sejny" i od tego czasu, mimo następujących zmian prawnych, nie zostało z niej wykreślone. Prawa tego nie zniosły przepisy wprowadzające prawo rzeczowe z 1946 (art. XXVI i art. XXXI), ani analogiczne przepisy wprowadzające kodeks cywilny z 23 kwietnia 1964 (art. XXXVII i art. XL). Art. XXVI przepisów przechodnich do prawa rzeczowego stanowił, że prawa rzeczowe, istniejące w chwili wejścia w życie prawa rzeczowego, pozostają w mocy, chyba, że dalsze przepisy przechodnie stanowią inaczej. Prawo rybołówstwa - nadane włościanom na podstawie ukazu carskiego z 1864 r. - uznane zostało za prawo rzeczowe. Zatem zaskarżone regulacje - zawarte w dekrecie z 11 października 1946 oraz przepisach wprowadzających K.c. z 1964 r. - utrwaliły jego istnienie.

Zdaniem wnioskodawcy, przepisy potwierdzające istnienie służebności rybołówstwa na jeziorze Serwy naruszają konstytucyjnie gwarantowane prawa własności (art. 64 ust. 1 Konstytucji). Uprawnienia Skarbu Państwa w zakresie rybactwa śródlądowego wykonuje Agencja Nieruchomości Rolnych, która ma prawo do zawierania umów dzierżawy na korzystanie przez inne osoby z wód stanowiących własność Skarbu Państwa i pobieranie pożytku poprzez połów ryb. Wspomniane obciążenie wód (w postaci prawa mieszkańców do połowu ryb) narusza interes majątkowy obu stron stosunku dzierżawy, tj. Agencji jako wydzierżawiającego oraz dzierżawcy, zatem są one niezgodne z art. 64 ust. 1 Konstytucji. Agencja Nieruchomości Rolnych uważa także, że zaskarżone uregulowania dają pierwszeństwo prawu nabytemu przez osoby indywidualne (tj. mieszkańców wsi, do których ustawa została skierowana), kosztem całego społeczeństwa, w związku z czym są one niezgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji).

Składowi orzekającemu będzie przewodniczył sędzia TK Jerzy Ciemniewski, a sprawozdawcą będzie sędzia TK Teresa Dębowska - Romanowska.