K 16/04

11 maja 2005 r. o godz. 12.00 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący dodatku dla osób samotnie wychowujących dzieci i pozbawienia go dzieci pochodzących z legalnych związków małżeńskich.

W wyroku z 18 maja 2005 r. Trybunał orzekł, że art. 3 pkt 17, art. 8 pkt 3 i 4, art. 11 i art. 12 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych są niezgodne z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Trybunał stwierdził ponadto, ze wyżej wymienione przepisy nie są niezgodne z art. 48 Konstytucji.
Przepisy te tracą moc obowiązującą z dniem 31 grudnia 2005 r.

Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że zasada ochrony i opieki nad rodziną wynikająca z art. 18 Konstytucji nie może być sprzeczna z ochroną i opieką nad małżeństwem, macierzyństwem czy rodzicielstwem. W przypadku rozpatrywanej sprawy oznacza to, że opieka nad rodziną nie powinna być pojmowana w sposób, który naruszałby zasadę ochrony i opieki nad małżeństwem, a w szczególności nad stabilnością małżeństwa. Proponowane w ustawie o świadczeniach rodzinnych rozwiązania, polegające na preferowaniu osób "samotnie wychowujących dzieci" przez przyznanie im dodatku do zasiłku rodzinnego i pozbawieniu takiego dodatku osób wychowujących dziecko w rodzinie, zachęcają do zmiany statusu prawnego rodziny, co stanowi zagrożenie dla trwałości małżeństwa, a zatem narusza art. 18 Konstytucji.

Trybunał przypomniał również, jak należy rozumieć wyrażoną w art. 32 Konstytucji zasadę równości i związane z nią prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Prawodawca nie może określać kręgu podmiotów objętych uprawnieniami, przywilejami czy obowiązkami w sposób całkowicie dowolny. Uprawnienia te muszą obejmować wszystkie podmioty charakteryzujące się daną wspólną cechą istotną z punktu widzenia konkretnej regulacji prawnej. Dlatego też TK stwierdził, że zastosowanie przez ustawodawcę takiego środka prawnego, jakim jest dodatek do zasiłku rodzinnego powinno dotyczyć zarówno dzieci w rodzinach niepełnych jak i w rodzinach pełnych.

Z art. 71 Konstytucji wynika, że każda rodzina znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, ma prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Jednak spośród tych wszystkich rodzin to właśnie rodziny wielodzietne i niepełne mają prawo do szczególnej pomocy. Trybunał stwierdził, że ochrona wartości konstytucyjnej jaką jest rodzina, powinna być realizowana poprzez gwarantowanie szczególnej pomocy rodzinom będącym w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza rodzinom wielodzietnym i niepełnym. Ochrona ta nie może więc być sprawowana fragmentarycznie lub wyrywkowo, lecz winna dotyczyć obydwu kategorii wskazanych przez Konstytucję.

Rozprawie przewodniczył wiceprezes TK Andrzej Mączyński, a sprawozdawcą był sędzia TK Adam Jamróz.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

11 maja 2005 r. o godz. 12.00 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący dodatku dla osób samotnie wychowujących dzieci i pozbawienia go dzieci pochodzących z legalnych związków małżeńskich.

Trybunał odroczył ogłoszenie wyroku w sprawie do dnia 18 maja 2005 r., godzina 10.00.

Rozprawie przewodniczył wiceprezes TK Andrzej Mączyński, a sprawozdawcą był sędzia TK Adam Jamróz .

11 maja 2005 r. o godz. 12.00 Trybunał Konstytucyjny rozpozna wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący dodatku dla osób samotnie wychowujących dzieci i pozbawienia go dzieci pochodzących z legalnych związków małżeńskich.

Trybunał orzeknie o zgodności art. 8 pkt 3 i art. 11 w związku z art. 3 pkt 17 oraz art. 8 pkt 4 i art. 12 w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych z art. 18, art. 32 ust. 1 oraz art. 48 Konstytucji w związku z art. 27 Konwencji o prawach dziecka.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych zlikwidowała fundusz alimentacyjny, wprowadzając równocześnie zamiast świadczeń alimentacyjnych dodatek z tytułu samotnego wychowania dziecka oraz dodatek z tytułu samotnego wychowania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych w skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania (art. 8). W rozumieniu ustawy "samotne wychowywanie dziecka" to wychowywanie dziecka przez pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę i wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka (art.3 pkt 17). Taką definicję, opartą na formalnym kryterium pozostawania w stanie bezżennym, ustawodawca odniósł do grup osób (ojciec, matka, opiekun faktyczny lub prawny dziecka), którym mogą przysługiwać dodatki (art. 11, art. 12). Prowadzi to do wyłączenia z kręgu adresatów osób, które pozostają w związku małżeńskim, lecz faktycznie same wychowują dziecko. Może też powodować, że w kręgu odbiorców dodatku znajdzie się liczna grupa rodziców, którzy faktycznie wychowują dziecko wspólnie z drugim rodzicem dziecka. Dla uzyskania dodatku wystarczy bowiem dołączenie do wniosku dodatkowych dokumentów lub oświadczeń i wyjaśnień wskazujących na pozostawanie poza związkiem małżeńskim. Tym samym dodatków tych zostały pozbawione dzieci pochodzące z legalnych związków małżeńskich (cywilnych i wyznaniowych), jak również ze związków nieformalnych, w których rodzice zgodzili się wspólnie wychowywać i utrzymywać swoje dzieci. Definicja pojęcia "samotne wychowywanie dziecka" została określona poprzez wskazanie osób samotnie wychowujących, natomiast brakuje wskazania na czym polega samotne wychowywanie dziecka.

Wnioskodawca uważa, że promowanie osób samotnych poprzez dofinansowanie wychowania dziecka jest niezgodne ze standardami prawa rodzinnego. Narusza także konstytucyjną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 Konstytucji). Należy ustalić, czy wyodrębnione w ten sposób przez ustawodawcę osoby samotnie wychowujące dzieci znajdują się w takiej samej lub podobnej sytuacji faktycznej, jak osoby żyjące w legalnych związkach, bo adresaci norm prawnych charakteryzujących się daną cechą powinni być traktowani jednakowo.

W przypadku trudności związanych z interpretacją pojęć związanych z dzieckiem i rodziną, użytych w Konstytucji, wnioskodawcy wydaje się zasadne sięgnięcie do przepisów Konwencji o prawach dziecka, która zawiera nakaz uwzględniania praw i obowiązków rodziców w działaniach państwa na rzecz dziecka.

Rozprawie będzie przewodniczył wiceprezes TK Andrzej Mączyński, a sprawozdawcą będzie sędzia TK Adam Jamróz .