SK 64/03

W dniu 22 listopada 2004 r. o godz. 12.30 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał połączone skargi konstytucyjne Roberta W., Doroty M., Agnieszki G.-L. i Krzysztofa B. w sprawie zgodności z Konstytucją przepisu art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego (K.p.k.), dotyczącego zwolnienia z tajemnicy zawodowej.

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego jest zgodny z art. 2, art. 17, art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 49 i art. 51 ust. 2 Konstytucji.

Konstytucja nie zawiera przepisu, który wprost odnosiłby się do prawa radców prawnych do zachowania tajemnicy informacji (zasada poufności). O zakresie prawa radców do zachowania milczenia decyduje treść przepisów ustawowych. Trybunał wskazał, iż wobec braku konstytucyjnego prawa radców do zachowania tajemnicy zawodowej, w gestii ustawodawcy leży ukształtowanie granic i zakresu tego uprawnienia.

Trybunał podkreślił, że w ujęciu obowiązujących w Polsce przepisów zachowanie tajemnicy zawodowej ukształtowane jest jako obowiązek radców prawnych, a nie jako ich prawo. Prawo do prywatności i poufności przekazanych informacji służy raczej drugiej stronie stosunku prawnego, czyli klientom radców. Konflikt prawny między obowiązkiem zachowania tajemnicy a obowiązkiem złożenia zeznań został przez ustawodawcę rozwiązany na zasadach szczególnych. Zaskarżony przepis pozwala na zwolnienie radców z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, wówczas gdy za zwolnieniem przemawia dobro wymiaru sprawiedliwości oraz nie istnieją inne środki dowodowe pozwalające ustalić dane okoliczności. Zdaniem TK uznać należy, że przewidziane przez ustawodawcę wyjątki mają na celu dobro wymiaru sprawiedliwości. Trybunał podkreślił, że w konflikcie dwóch wartości: dobra wymiaru sprawiedliwości oraz dobra klienta, powierzającego swojemu pełnomocnikowi poufną informację nie można tej drugiej wartości nadać bezwzględnego prymatu.

Trybunał uznał, że art. 180 § 2 K.p.k. jest zgodny ze wszystkimi wskazanymi wzorcami konstytucyjnymi. W ocenie Trybunału nieuzasadniony był zarzut niedookreśloności zaskarżonego przepisu. Przepis ten zawiera dwa jasne kryteria: dobro wymiaru sprawiedliwości oraz brak innych środków dowodowych pozwalających ustalić dane okoliczności, jest zatem zgodny z art. 2 Konstytucji.

Rozprawie przewodniczył sędzia Marian Zdyb, a sprawozdawcą była sędzia TK Biruta Lewaszkiewicz - Petrykowska.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

W dniu 22 listopada 2004 r. o godz. 12.30 Trybunał Konstytucyjny rozpozna połączone skargi konstytucyjne Roberta W., Doroty M., Agnieszki G.-L. i Krzysztofa B. w sprawie zgodności z Konstytucją art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego (K.p.k.), dotyczącego zwolnienia z tajemnicy zawodowej.

Wątpliwości konstytucyjne powstały na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący, wykonując zawód radcy prawnego, świadczył w latach 1998-2000 pomoc prawną na rzecz spółki "Optimus" S.A. W związku z toczącym się postępowaniem karnym przeciwko byłemu Prezesowi Zarządu "Optimus" S.A. Prokuratura prowadząca postępowanie postanowiła przesłuchać skarżącego, co do pewnych okoliczności faktycznych. W tym celu wniosła o zwolnienie go z obowiązku zachowania tajemnicy radcowskiej. Sąd Rejonowy przychylił się do wniosku i na podstawie art. 180 § 2 K.p.k. zwolnił skarżącego z obowiązku zachowania tajemnicy radcowskiej. Robert W. powołał się jednak na bezwzględną normę art. 3 ust. 3 ustawy o radcach prawnych i odmówił składania zeznań. W rezultacie Prokuratora przedstawiła mu zarzut popełnienia przestępstwa "utrudniania prowadzonego postępowania przygotowawczego poprzez bezpodstawną odmowę złożenia zeznań, pomagając tym samym sprawcom przestępstwa uniknąć odpowiedzialności karnej", zagrożonego karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy od lat 5 (art. 239 § 1 Kodeksu karnego). Robert W. zwrócił się więc do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie, czy art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego - umożliwiający organom stosującym prawo zwolnienie radców prawnych z tajemnicy zawodowej celem przesłuchania ich w charakterze świadków w sytuacjach, w których "jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu" - jest zgodny z Konstytucją. Jednobrzmiące skargi do TK wnieśli również pozostali radcowie prawni świadczący pomoc prawną na rzecz spółki Optimum S.A. - Agnieszka G.-L., Krzysztof B. oraz Dorota M., znajdujący się w sytuacji identycznej, jak skarżący. Trybunał postanowił rozpoznać te skargi łącznie.

Zdaniem wnioskodawców zakwestionowany przepis narusza zasady wykonywania zawodu zaufania publicznego (art. 17 Konstytucji), a w ich kontekście prawo do ochrony tajemnicy komunikowania się (art. 49 Konstytucji) oraz prawo do należytego wymiaru sprawiedliwości (art. 42 Konstytucji). Art. 180 § 2 K.p.k. wprowadza uregulowania, które nie tylko nie są konieczne w demokratycznym państwie, ale również prowadzą do ograniczenia możliwości korzystania z praw obywatelskich w sposób nieproporcjonalny do stopnia realizacji wartości, których osiągnięciu mają służyć. Tym samym naruszają zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Wnioskodawcy uważają także, ze przepis ten narusza zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa, wyprowadzaną z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji). Stanowi on bowiem uprawnienie o charakterze pozornym, które stwarza jedynie iluzję ochrony, w rzeczywistości dopuszczając uchylenie tajemnicy praktycznie w każdym przypadku.

Rozprawie będzie przewodniczył sędzia Marian Zdyb, a sprawozdawcą będzie sędzia TK Biruta Lewaszkiewicz - Petrykowska.