SK 5/03

26 maja 2003 r. o godz. 12:00 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę konstytucyjną Marii W. w sprawie konstytucyjności przepisów kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) regulujących wznowienie postępowania sądowego.

W wyroku z dnia 9 czerwca 2003 r. Trybunał orzekł, że art. 401¹ § 1 k.p.c. w zakresie, w którym dotyczy wyroków uprawomocniających się z mocą wsteczną, po upływie terminy, o jakim mowa w § 2 tego przepisu, na skutek odmowy przyjęcia bądź odrzucenia kasacji jest niezgodny z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 45 i art. 190 ust. 4 Konstytucji.

Przedmiotem skargi była sytuacja skarżącej, nie mogącej w ogóle skorzystać z konstytucyjnie gwarantowanego prawa do wznowienia postępowania w ciągu miesiąca od daty ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzającego niekonstytucyjność prawnej podstawy orzeczenia. W niniejszej sprawie problem konstytucyjny powstał na tle skutków orzeczenia Trybunału SK 18/00, które ogłoszono 18 grudnia 2000r. Sprawa cywilna skarżącej, w której znajdował zastosowanie uznany za niekonstytucyjny art. 418 k.c. w tym czasie była już rozstrzygnięta nieprawomocnym (na skutek wniesienia kasacji) wyrokiem sądu drugiej instancji. Stan braku prawomocności utrzymywał się przez cały okres miesięcznego terminu przewidzianego w art. 190 ust. 4 Konstytucji i art. 401¹ § 1 k.p.c Po odrzuceniu kasacji wyrok sądu drugiej instancji uprawomocnił się z mocą wsteczną. Wniosek o wznowienie postępowania w sprawie cywilnej złożony w lipcu 2002 r. został uznany za spóźniony. Skarżąca została zatem postawiona w sytuacji bez wyjścia, gdy idzie o możliwość skorzystania z przysługującego jej prawa przewidzianego w art. 190 ust. 4 Konstytucji

Prawo do wznowienia postępowania w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego uznającego niekonstytucyjność aktu normatywnego, na podstawie którego wydany został wyrok w sprawie, jest jednym z elementów konstytucyjnie gwarantowanego prawa do sądu. Zdaniem TK niezgodne z Konstytucją jest ukształtowanie tego prawa w sposób uniemożliwiający skorzystanie z niego osobom, w których sprawach wyroki - ze względu na odrzucenie kasacji (bądź odmowę jej przyjęcia) - uprawomocniły się z mocą wsteczną. Narusza to art. 190 ust. 4 Konstytucji, gwarantujący obywatelom prawo do wzruszenia wyroków opartych o niekonstytucyjny przepis prawny. Ponadto nieuzasadnione zróżnicowanie sytuacji prawnej osób, których sytuacja różni się tylko pod względem terminu wydania w ich sprawach wyroków, jest niezgodne z konstytucyjną zasadą równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust.1 Konstytucji).

Trybunał uznał, że zaskarżony przepis narusza art. 2 Konstytucji. Stwarza bowiem pozór istnienia regulacji służącej realizacji konstytucyjnie gwarantowanego prawa do wzruszenia wyroku wydanego w oparciu o niekonstytucyjny przepis prawny. Duża grupa obywateli nie może jednak z regulacji tej skorzystać, ze względu na moment wydania wyroków w ich sprawie. Takie ukształtowanie prawa jest sprzeczne z zasadą przyzwoitej legislacji, będącej częścią zasady demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji).

Rozprawie przewodniczył Sędzia TK Jerzy Stępień, a sprawozdawcami byli: Sędzia TK Marian Zdyb i Sędzia TK Ewa Łętowska.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

Sąd wojewódzki wydał w sprawie Marii W. wyrok (potwierdzony następnie przez sąd apelacyjny), którego podstawą prawną były art. 417 i 418 kodeksu cywilnego, regulujące zasady odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r orzekł o niekonstytucyjności przepisu art. 418 Kodeksu cywilnego oraz wydał orzeczenie interpretacyjne w odniesieniu do artykułu 417 k.c., tak aby jego stosowanie. było zgodne z Konstytucją i nie ograniczało możliwości dochodzenia odszkodowań za bezprawne działanie bądź zaniechanie funkcjonariuszy publicznych. W chwili ukazania się sentencji orzeczenia TK w dniu 18 grudnia 2001 r. sprawa skarżącej Marii W. przesłana była z kasacją do Sądu Najwyższego. Kasacja ta została odrzucona. W dniu postanowienia o jej odrzuceniu (14 czerwca 2002 r.) uprawomocnił się wyrok w sprawie skarżącej.

W następstwie wyroku TK, Maria W. wniosła skargę o wznowienie postępowania. Sąd okręgowy odrzucił jednak skargę Marii W, w uzasadnieniu podając, że została ona wniesiona po upływie wymaganego terminu. Sąd przytoczył art. 401¹ § 1 k.p.c, z którego wynika, że skargę o wznowienie wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia TK. Również sąd apelacyjny uznał za zasadne odrzucenie skargi o wznowienie postępowania stojąc na stanowisku, że na podstawie art. 401¹ § 1 k.p.c można żądać wznowienia jedynie w sytuacji, gdy wyrok Trybunału orzekający niezgodność aktu normatywnego z Konstytucja wszedł w życie po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie, a nie w jego toku.

Skarżąca wskazuje, że gdyby złożyła skargę w wymaganym terminie zostałaby ona odrzucona, jako że wyrok w jej sprawie nie był wówczas prawomocny. Zdaniem Marii W. postanowienie Sądu Apelacyjnego opierające się na literalnym brzmieniu art. 401¹ § 1 k.p.c narusza zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 31 ust. 1 Konstytucji), zasadę sprawiedliwości (art. 2 Konstytucji) oraz wynikające z art. 45 i art. 190 Konstytucji prawo do sądu.

Rozprawie będzie przewodniczył Sędzia TK Jerzy Stępień, a sprawozdawcą będzie Sędzia TK Marian Zdyb.