K 7/01

5 marca 2003 r. o godz. 10:00 Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie zgodności z Konstytucją i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi niektórych artykułów ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 roku o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1955-1990 osób pełniących funkcje publiczne (tzw. ustawa lustracyjna).

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 w związku z art. 11 i 40 ust. 3 ustawy lustracyjnej jest zgodny z art. 30, art. 32 i art. 47 Konstytucji, oraz że art. 11 i art. 40 ust. 3 ustawy lustracyjnej są zgodne z art. 45 ust 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji oraz z art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i z art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Trybunał orzekł także , że art. 11 i art. 40 ust. 3 zaskarżonej ustawy, są niezgodne z art. 32 i art. 47 Konstytucji oraz nie są niezgodne z art. 30 Konstytucji.

Trybunał stwierdził, że w sytuacji, w której dopuszcza się istnienie postępowania lustracyjnego, trzeba godzić się z koniecznością ingerencji w prawo do prywatności. Trybunał uznał za słuszne ustanowienie maksymalnie zobiektywizowanego kryterium formalnego określającego grono osób zobowiązanych do ujawnienia faktu współpracy ze służbami bezpieczeństwa. TK wskazał, iż poprzez lustrację, chroniącą zasadę jawności życia publicznego, realizowany jest interes państwa. Stanowi on w tym przypadku wystarczające usprawiedliwienie dla naruszenia konstytucyjnie gwarantowanego prawa do prywatności. Trybunał podkreślił także, że obowiązek złożenia oświadczeń o współpracy ze służbami bezpieczeństwa dotyczy jedynie osób kandydujących lub już pełniących funkcje publiczne, w stosunku do których znacznie węziej zakreślone są granice chronionej prawnie prywatności.

TK uznał za niekonstytucyjne art. 11 i art. 40 ust. 3 ustawy lustracyjnej w zakresie w jakim obejmują one tajemnicą i wyłączają z obowiązku publikacji dane zawarte w części B załącznika dotyczące funkcji i czasu jej pełnienia w organach bezpieczeństwa państwa. Trybunał uznał, że publikowanie informacji w sposób nie wskazujący, jakie funkcje pełniły dane osoby w aparacie służby bezpieczeństwa, może wprowadzać w błąd opinię publiczną. Ujawnianie zaś publicznie informacji niekompletnej, nie zawierającej danych, które mogą mieć znaczenie dla danej osoby może być porównane z niedopuszczalnym ujawnieniem informacji jako takiej i z tej racji stanowi naruszenie art. 47 Konstytucji.

Trybunał wskazał, iż sąd lustracyjny podejmuje jedynie czynności techniczne, związane z przyjęciem oświadczenia lustracyjnego. W jego działalności nie ma miejsca na czynności merytoryczne, bądź orzecznicze. Taki charakter podejmowanej przez sąd lustracyjny działalności wynika z ustawy. Dopiero ewentualna weryfikacja oświadczeń lustracyjnych - wszczynana na wniosek - następuje w drodze postępowania sądowego. Tak rozumiana działalność sądu nie narusza zawartego w art. 45 Konstytucji prawa do sądu, ani też gwarancji sądowych zawartych w konwencjach międzynarodowych.

Trybunał postanowił ponadto umorzyć postępowanie w zakresie dotyczącym badania zgodności art. 11 i art. 40 ust. 3 ustawy lustracyjnej z art. 176 ust. 1 Konstytucji na skutek cofnięcia wniosku.

Rozprawie przewodniczył Wiceprezes TK Andrzej Mączyński, a sprawozdawcą był Prezes TK Marek Safjan.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

Procedura lustracji co do zasady nie budzi wątpliwości, ani z punktu widzenia zgodności z Konstytucja, ani międzynarodowych standardów. Jednak przy ustawowej regulacji lustracji w sposób naturalny występują konflikty różnych wartości: z jednej strony potrzeba "przezroczystości" osób pełniących funkcje publiczne, z drugiej konstytucyjnie chronione wartości i prawa obywateli. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich racje te nie zostały przez ustawodawcę prawidłowo wyważone, a aktualne unormowania ustawy lustracyjnej naruszają istotę obywatelskich praw i wolności. W szczególności naruszeniu uległy takie wartości konstytucyjne, jak: poszanowanie i ochrona godności człowieka (art. 30 Konstytucji), ochrona prywatności (art. 47), niedyskryminacja (art. 32 ust. 2), autonomia informacyjna (art. 51) oraz prawo do sądu. (art. 45 ust. 1).

Rzecznik wskazuje w swoim wniosku, na niejednakowość sytuacji faktycznej osób podlegających ustawie. Unormowania zaskarżonej ustawy dotyczą zróżnicowanego wewnętrznie okresu historycznego, od którego końca upłynęło już ponad 10 lat. Rzecznik uważa, że w związku ze zróżnicowaniem tego okresu nie da się na podstawie ustawy zbiorczo zakwalifikować, ani wystarczająco zindywidualizować zachowań poszczególnych osób.

Z zakwestionowanego przepisu art. 2 w zw. z art. 40 ust. 3 ustawy lustracyjnej wynika, że przepisy te stosuje się również do osób, które wykonywały czynności nie należące wprost do istoty pracy (służby) w organach bezpieczeństwa. Ustawa bowiem w żadnych z przepisów nie definiuje pojęcia "służby (pracy) w organach bezpieczeństwa państwa". Zdaniem Rzecznika sformułowany w powyższy sposób przepis ma charakter dyskryminacyjny, nakazuje bowiem jednakowe traktowanie zasadniczo różnych sytuacji. Wnioskodawca wskazuje, iż publikacja nazwiska osoby, która wykonywała czynności nie mające związku z istota służby lub pracy w organach bezpieczeństwa obok nazwisk konfidentów i funkcjonariuszy będących podporą totalitarnego sytemu jest niezgodna z zasadą równości (art. 32 Konstytucji). Z tego samego powodu zaskarżone przepisy w sposób oczywisty naruszają godność tych osób, chronioną na podstawie unormowań konstytucyjnych (art. 30 Konstytucji) oraz ich cześć i dobre imię (art. 47 Konstytucji).

Rzecznik podnosi również w swoim wniosku zarzut niezgodności zaskarżonych przepisów z konstytucyjnie gwarantowanym prawem do sądu. Ograniczenie prawa do sądu musi być bowiem usprawiedliwione ochroną wartości o równym lub większym znaczeniu dla funkcjonowania państwa lub rozwoju jednostki. Zdaniem wnioskodawcy przepis art. 40 ust. 3 ustawy lustracyjnej nie zapewnia możliwości zaskarżenia decyzji sądu o publikacji oświadczenia. W ten sposób przepis ten narusza zarówno art. 45 Konstytucji i art. 77 ust. 2 Konstytucji, jak i art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.

Rozprawie będzie przewodniczył Wiceprezes TK Andrzej Mączyński, a sprawozdawcą będzie Prezes TK Marek Safjan.