K 30/02

26 lutego 2003 r. o godz. 10:00 Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie zgodności z Konstytucją oraz Europejską Kartą Samorządu Terytorialnego art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym.

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym rozumiany jako nie wyłączający prawa członków wspólnoty samorządowej do wyrażenia w drodze referendum stanowiska w istotnych sprawach, dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących tę wspólnotę, a nie zastrzeżonych do wyłącznej kompetencji organów innych władz publicznych, jest zgodny z art. 2 i z art. 170 Konstytucji RP oraz z art. 5 Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego

Trybunał Konstytucyjny uznał, że ustawę o referendum lokalnym rozumieć należy znacznie szerzej niż dotychczas. Trybunał poddał wykładni systemowej art. 2 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym. Stwierdził, iż zaskarżony artykuł powinien być rozumiany jako nie wyłączający prawa członków wspólnoty samorządowej do wyrażenia w drodze referendum swojego stanowiska w istotnych sprawach dotyczących tej wspólnoty, nie zastrzeżonych do wyłącznej kompetencji organów innych władz publicznych.

Trybunał dokonał interpretacji art. 170 Konstytucji, zgodnie z którym: "Członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego. Zasady i tryb przeprowadzania referendum lokalnego określa ustawa.". TK uznał, iż z tegoż artykułu wynika zarówno możliwość przeprowadzenia referendów o charakterze wiążącym, jak i referendów opiniodawczych. Na żądanie mieszkańców danej jednostki samorządowej przeprowadzić można referendum opiniodawcze również w sprawach z zakresu zadań publicznych zastrzeżonych dla innych organów niż organy jednostek samorządowych.
Trybunał uznał ponadto, że art. 2 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym w ustalonym powyżej znaczeniu nie narusza zasady demokratycznego państwa prawne (art. 2 Konstytucji), ani zasad zawartych w art. 5 Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego.

Rozprawie przewodniczył Wiceprezes TK Andrzej Mączyński, a sprawozdawcą była Sędzia TK Teresa Dębowska - Romanowska.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

Problem konstytucyjności ustawy o referendum lokalnym pojawił się na tle kierowanych do Rzecznika Praw Obywatelskich skarg, dotyczących kształtowania granic społeczności lokalnych. Zgodnie z art. 170 Konstytucji "członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty (...)." Rzecznik zwraca uwagę, iż użyte w art. 170 Konstytucji pojęcie "sprawy" nie może zostać uznane za tożsame z pojęciem "zadania publiczne" (użytym m.in. w art. 166 Konstytucji).

Zaskarżony art. 2 ust 1 ustawy o referendum lokalnym stanowi, iż w takim referendum mieszkańcy jako członkowie wspólnoty samorządowej wyrażają w drodze głosowania swoją wolę, co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej tej wspólnoty, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki samorządowej lub w sprawie odwołania organu stanowiącego tej jednostki. Takie brzmienie przepisu wskazuje na ograniczenie zagwarantowanego Konstytucją prawa do rozstrzygania o sprawach dotyczących wspólnoty wyłącznie do spraw zastrzeżonych do kompetencji organów wyłonionych przez tę wspólnotę. Art. 170 Konstytucji zawiera upoważnienie do uregulowania w ustawie zasad i trybu przeprowadzenia referendum lokalnego. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich nie można jednak tego rozumieć jako konstytucyjnego upoważnienia do ograniczenia w drodze ustawy zakresu przedmiotowego referendum jedynie do spraw mieszczących się w granicach zadań publicznych wykonywanych przez jednostki samorządu terytorialnego.

Rzecznik wniósł również o stwierdzenie niezgodności zaskarżonego artykułu z przepisem art. 5 Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego (EKST). Przepis ten stanowi, iż każda zmiana granic społeczności lokalnej wymaga przeprowadzenia konsultacji z zainteresowana społecznością, możliwie w drodze referendum, jeśli ustawa na to zezwala. Rzeczpospolita Polska w ustawie zasadniczej zagwarantowała obywatelom prawo decydowania o istotnych dla nich sprawach w drodze referendum. Jednak na podstawie art. 2 ust. 1 zaskarżonej ustawy niemożliwe jest przeprowadzenie referendum w sprawach, w których rozstrzygnięcie w kwestii granic społeczności lokalnych, powierzone zostało innym organom niż organy jednostek samorządu terytorialnego. Zdaniem Rzecznika pozostaje to w sprzeczności z art. 170 Konstytucji i art. 5 EKST.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich zasada demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji) wymagają by państwo i jego organy zachowywały wobec obywateli reguły uczciwości. Skoro ustrojodawca zadecydował o możliwości odwołania się do demokracji bezpośredniej, to zadaniem ustawodawcy jest ustalenie gwarancji formalno - prawnych wykonania norm konstytucyjnych. W przypadku zaskarżonego przepisu mamy do czynienia z ograniczaniem tych norm. Z tego względu uprawniony jest zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji.

Rozprawie będzie przewodniczył Wiceprezes TK Andrzej Mączyński, a sprawozdawcą będzie Sędzia TK Teresa Dębowska - Romanowska.