Trybunał Konstytucyjny po rozpoznaniu w dniu dzisiejszym w pełnym składzie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich orzekł, że zaskarżony przepis art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora jest niezgodny z konstytucyjną zasadą równości (art. 32 konstytucji) oraz z art. 105 ust. 3 Konstytucji przez to, że wymaga uzyskania zgody Sejmu lub Senatu na dalsze prowadzenie postępowania karnego wszczęto wobec osoby posła (senatora) przed dniem wyboru jej do parlamentu.

Trybunał stwierdził, że postanowienia art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu są w dwóch istotnych kwestiach rozbieżne z postanowieniami art. 105 ust. 3 Konstytucji. Po pierwsze, w sposobie odniesienia immunitetu do czynów, wobec których wszczęto postępowanie karne wobec osoby przed dniem jej wyboru do parlamentu. Po drugie, art. 8 ust. 1 w określeniu skutków wyboru takiej osoby do parlamentu uznaje to za konieczną przesłankę zawieszenia postępowania karnego. Z kolei art. 105 ust. 3 Konstytucji przewiduje kontynuowanie postępowania, a jego zawieszenie dopuszcza tylko na żądanie parlamentu.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego zaskarżony przepis ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora zawiera unormowania odmienne niż art. 105 ust. 3 Konstytucji. Rozbieżność ta idzie tak daleko, że nie ma możliwości jednoczesnego zastosowania art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu i art. 105 ust. 3 Konstytucji, ponieważ obie normy wykluczają się wzajemnie. Oznacza to, że przepis niższej rangi (art. 8 ust. 1 ustawy) jest niezgodny z przepisem wyższej rangi (art. 105 ust. 3 Konstytucji). Trybunał uważa, że usunięcie całego niekonstytucyjnego przepisu art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora z obowiązującego porządku prawnego nie spowoduje luki w prawie, gdyż art. 105 ust. 3 Konstytucji jest na tyle precyzyjny, że może być bezpośrednio stosowany zarówno przez parlament, jak też przez sądy i prokuraturę.

Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że przepis art. 8 ust. 2 Konstytucji nakłada na wszystkich obowiązek bezpośredniego stosowania jej przepisów w dwóch sytuacjach: gdy nie ma wypełniającego postanowienia konstytucji przepisu ustawy albo gdy przepis konstytucji jest wystarczająco precyzyjny i konkretny. Usunięcie, z systemu obowiązującego prawa mocą wyroku Trybunału przepisu art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora oznacza więc, że ustalenie postępowania w sprawach, gdy przed uzyskaniem mandatu doszło do popełnienia przestępstwa, wyznacza bezpośrednio przepis art. 105 ust. 3 Konstytucji. Sądy i inne organy władzy publicznej mają więc obowiązek jego zastosowania także wobec wszystkich tych postępowań, które wszczęto przed utratą mocy prawnej przez art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, a jeżeli postępowania te zostały zawieszone, to istnieje obowiązek ich niezwłocznego podjęcia.

Wyrok jest prawomocny i ostateczny a jego sentencja podlega publikacji w Dzienniku Ustaw.

28 listopada o godz. 10.00 Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie rozpozna wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich o stwierdzenie niezgodności przepisu art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora z Konstytucją RP. Będzie to także ostatnia rozprawa, w której uczestniczyć będą Sędziowie Trybunału: Prof. Zdzisław Czeszejko-Sochacki, Prof. Leszek Garlicki, Stefan Jaworski oraz Prof. Janusz Trzciński. Ich kadencja upływa z końcem listopada.

Dla właściwego wykonywania mandatu parlamentarzysty istotne jest stworzenie posłom i senatorom gwarancji niezależności. Służą temu immunitety parlamentarne. Immunitety stanowią jedną z najstarszych instytucji parlamentarnych. Immunitet rozumiany jako wykluczenie bądź ograniczenie odpowiedzialności deputowanego za naruszenie prawa, pełni dwie podstawowe funkcje - ochrony niezależności członków parlamentu i zagwarantowanie im swobody wykonywania mandatu oraz ochrony niezależności i autonomii parlamentu.

Przepisy ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora stanowią, że posłom i senatorom przysługuje immunitet materialny i formalny. Immunitet materialny chroni przed pociągnięciem do odpowiedzialności za działania wynikające z wykonywania mandatu zarówno w czasie jego trwania, jak i po jego wygaśnięciu, chyba że narusza dobra osobiste innych osób. Immunitet formalny chroni przed pociągnięciem posła lub senatora do odpowiedzialności karnej i karnoadministracyjnej bez zgody Sejmu lub Senatu. Obejmuje on wszystkie czyny popełnione przez posła lub senatora, w szczególności czyny inne niż wynikające z wykonywania mandatu i rozciąga się na wszystkie fazy postępowania karnego. Zgodnie z zaskarżonym przepisem art. 8 ust. 1 ustawy zakaz pociągnięcia do odpowiedzialności karnej rozciąga się również na czyny popełnione przed uzyskaniem mandatu, postępowanie karne wszczęte w sprawie tych czynów ulega zawieszeniu z mocy samego prawa z dniem uzyskania mandatu, a immunitet może zostać uchylony dopiero po uzyskaniu zgody Sejmu lub Senatu.

W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich immunitet formalny wynikający z zaskarżonego przepisu ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora w zakresie dotyczącym czynów popełnionych przed uzyskaniem mandatu, w sytuacji gdy zostało w tej sprawie wszczęte postępowanie karne wobec osoby przed dniem jej wyboru na posła lub senatora - jest niezgodny z Konstytucją RP . Przepis art. 105 ust. 2 konstytucji określa zakres immunitetu formalnego. Stanowi on, że od dnia ogłoszenia wyników wyborów do dnia wygaśnięcia mandatu poseł nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zgody Sejmu. Zasada ta na mocy art. 108 konstytucji ma zastosowanie również do senatorów. Jednak działanie immunitetu formalnego podlega, na podstawie art. 105 ust. 3 konstytucji, ograniczeniu w odniesieniu do postępowania karnego wszczętego przed dniem wyboru na posła lub senatora (czyli przed dniem ogłoszenia przez Państwową Komisję Wyborczą w Dzienniku Ustaw wyników wyborów do Sejmu i Senatu). Postępowanie takie ulega zawieszeniu na żądanie Sejmu do czasu wygaśnięcia mandatu. Zdaniem Rzecznika w stosunku do czynów popełnionych przed uzyskaniem mandatu posła lub senatora możliwe jest kontynuowanie postępowania karnego, jeżeli zostało ono wszczęte wobec danej osoby przed dniem jej wyboru na posła lub senatora. Natomiast jeżeli nie zostało ono wszczęte przed tą datą, to nawet wówczas, gdy czyn został popełniony przed dniem ogłoszenia wyników wyborów, parlamentarzystę chroni immunitet formalny.

Rzecznik Praw Obywatelskich uważa, że przepis art. 8 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, zawierający zakaz pociągnięcia posła lub senatora do odpowiedzialności za czyny popełnione przed uzyskaniem mandatu bez wyrażenia zgody przez Sejm lub Senat, w przypadku gdy postępowanie karne zostało wszczęte przed dniem wyboru na posła lub senatora narusza konstytucyjnie określony zakres immunitetu formalnego (art. 105 ust. 3 konstytucji) oraz konstytucyjną zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 konstytucji).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w tej sprawie rozstrzygnie niektóre wątpliwości dotyczące zakresu ochrony, jaką daje w polskiej praktyce parlamentarnej, immunitet przysługujący posłom i senatorom.